Η ρύθμιση της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) δεν ακολουθεί μια ενιαία παγκόσμια γραμμή, αλλά διαμορφώνεται ανάλογα με το τι θέτει κάθε κοινωνία ως κορυφαία προτεραιότητα: τον πολίτη, την αγορά ή το κράτος. Στο διεθνές προσκήνιο ξεχωρίζουν τρία διαφορετικά μοντέλα ρυθμιστικής φιλοσοφίας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ηγείται με ένα ανθρωποκεντρικό μοντέλο, εστιάζοντας στην προστασία των δικαιωμάτων και την ασφάλεια των πολιτών. Στον αντίποδα, οι ΗΠΑ δίνουν προτεινόμενη έμφαση στην καινοτομία και την ελεύθερη αγορά, αποφεύγοντας έναν ενιαίο ομοσπονδιακό νόμο και επιλέγοντας εκτελεστικά διατάγματα, οδηγίες από επιμέρους οργανισμούς και αποσπασματική νομοθεσία ανά πολιτεία.
Σε μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση, η Κίνα εφαρμόζει ένα αυστηρό κρατικοκεντρικό μοντέλο που στοχεύει στον έλεγχο της πληροφορίας και των αλγορίθμων. Αντί για έναν ενιαίο οριζόντιο νόμο, το Πεκίνο εφαρμόζει στοχευμένες, διαδοχικές ρυθμίσεις για κάθε νέα τεχνολογία, από τα deepfakes έως τη δημιουργική AI. Οι κινεζικές αρχές υποχρεώνουν τις εταιρείες να ευθυγραμμίζουν τα δεδομένα εκπαίδευσης των μοντέλων με τις κρατικές αξίες, ενώ πρόσφατα επέβαλαν δρακόντειους περιορισμούς στα διαδραστικά chatbots για την προστασία των ανηλίκων από την ψυχολογική χειραγώγηση [Mayer Brown, Facebook]. Παράλληλα, το πλαίσιο προστατεύει αυστηρά τα πνευματικά δικαιώματα της ανθρώπινης φωνής και επιβάλλει την πλήρη διαφάνεια των αλγορίθμων συστάσεων, αποδεικνύοντας ότι το κινεζικό μοντέλο χρησιμοποιεί τη ρύθμιση ως εργαλείο κρατικής κυριαρχίας και σταθερότητας, σε αντίθεση με τη δυτική φιλοσοφία της προστασίας των ατομικών ελευθεριών.
Η Ευρώπη έχει κάνει το πιο αποφασιστικό βήμα για τη δημοκρατική θωράκιση των πολιτών με την ψήφιση του EU AI Act, του πρώτου ολοκληρωμένου και δεσμευτικού κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη παγκοσμίως. Η πορεία του ξεκίνησε ως πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής τον Απρίλιο του 2021, πέτυχε πολιτική συμφωνία τον Δεκέμβριο του 2023, εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον Μάρτιο του 2024 και υιοθετήθηκε επίσημα από το Συμβούλιο της ΕΕ τον Μάιο του ίδιου έτους, προτού τεθεί τελικά σε ισχύ την 1η Αυγούστου 2024. Ο νόμος αυτός βασίζεται σε μια προσέγγιση εκτίμησης κινδύνου (risk-based approach), χωρίζοντας τις εφαρμογές AI σε κατηγορίες (χαμηλού, περιορισμένου, υψηλού και απαγορευμένου κινδύνου), επιβάλλοντας αυστηρότερους κανόνες όσο αυξάνεται η πιθανή απειλή για την κοινωνία.
Την ίδια στιγμή, άλλες δυτικές δυνάμεις επιλέγουν μια πιο ευέλικτη στάση. Ο Καναδάς, για παράδειγμα, δεν διαθέτει ακόμη έναν αντίστοιχο δεσμευτικό νόμο. Το κεντρικό νομοσχέδιο Artificial Intelligence and Data Act (AIDA), το οποίο βρισκόταν υπό συζήτηση, ακυρώθηκε οριστικά στο κοινοβούλιο και δεν θα εφαρμοστεί. Αντί αυτού, η χώρα κινείται πλέον μέσω ενός Εθελοντικού Κώδικα Δεοντολογίας για τις εταιρείες τεχνολογίας, εστιάζοντας σε ένα γενικό πλαίσιο «υπεύθυνης AI», στην προστασία της ιδιωτικότητας και σε αυστηρές οδηγίες για τη χρήση της τεχνολογίας στον δημόσιο τομέα.
Γίνεται σαφές ότι η ΕΕ δεν είναι η πιο προηγμένη περιοχή τεχνολογικά, αλλά παραμένει η πιο πρωτοπόρος παγκοσμίως στην ενιαία νομική θωράκιση απέναντι στις προκλήσεις της νέας εποχής.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα επιχειρεί να γράψει ιστορία με μια παγκόσμια πρωτιά. Ενώ η χώρα βρίσκεται ήδη σε φάση εσωτερικής προετοιμασίας για την εφαρμογή του ευρωπαϊκού AI Act, συντονίζοντας τα υπουργεία και ορίζοντας εθνικούς μηχανισμούς εποπτείας, η κυβέρνηση προχώρησε σε μια κίνηση διεθνούς εμβέλειας. Στο πλαίσιο της τρέχουσας Συνταγματικής Αναθεώρησης, προτάθηκε η εισαγωγή ρητών ηθικών δικλείδων ασφαλείας για την AI απευθείας στον θεμελιώδη νόμο του κράτους.
Συγκεκριμένα, η πρόταση για τα άρθρα 5 και 5Α ορίζει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη οφείλει να υπηρετεί την ελευθερία του ατόμου και την ευημερία της κοινωνίας, προστατεύοντας τους πολίτες από κινδύνους όπως τα deepfakes, η παραπληροφόρηση και τα μονοπώλια δεδομένων. Αν η διάταξη αυτή εγκριθεί, η Ελλάδα θα γίνει η πρώτη χώρα στον κόσμο που εντάσσει την προστασία από την AI στον σκληρό πυρήνα του Συντάγματός της .
Η διαδικασία αυτή βρίσκεται αυτή τη στιγμή στην αφετηρία της. Η Βουλή των Ελλήνων διανύει το αρχικό στάδιο της «Προτείνουσας Βουλής», με τα κόμματα να καταθέτουν και να επεξεργάζονται τις επίσημες προτάσεις τους, μετά και την πρόσφατη παρουσίαση του πακέτου των 30 υπό αναθεώρηση διατάξεων από την κυβέρνηση. Η κοινοβουλευτική συζήτηση στην ειδική επιτροπή αναμένεται να διαρκέσει αρκετούς μήνες, καθώς η τρέχουσα Βουλή πρέπει απλώς να κρίνει ποια άρθρα είναι αναθεωρητέα, αφήνοντας την τελική διατύπωση και έγκρισή τους στην επόμενη Αναθεωρητική Βουλή που θα προκύψει μετά τις εκλογές.
Ωστόσο, επικριτές της συνταγματικής πρότασης στην Ελλάδα επισημαίνουν ότι η συγκεκριμένη διάταξη κινδυνεύει να παραμείνει μια θεωρητική διακήρυξη χωρίς άμεσο πρακτικό αντίκτυπο στην καθημερινότητα των πολιτών. Παράλληλα, αναλυτές της αγοράς προειδοποιούν ότι η υπερβολική αυστηρότητα της ΕΕ και της Ελλάδας ενδέχεται να διώξει τις επενδύσεις τεχνολογίας προς τις πιο “ευέλικτες” αγορές των ΗΠΑ, δημιουργώντας ένα ρυθμιστικό τείχος που ίσως επιβραδύνει την εγχώρια καινοτομία.
Κλείνοντας, ας ευχηθούμε η τεχνολογική εξέλιξη να μην ξεπεράσει ποτέ την ανθρώπινη ηθική, και οι νόμοι που ψηφίζονται σήμερα να γίνουν η πραγματική ασπίδα για τις ελευθερίες του αύριο.
Φωτογραφία: Τμήμα ΑΙ me Greek
